Postupak raspoređivanja ukupnih troškova na nosioce troškova naziva se kalkulacija cene koštanja.

Cilj utvrđivanja cene koštanja je da se na svaki proizvod rasporedi onaj iznos troškova koji je proizvodnjom navedenog proizvoda i nastao.

Obračunom cene koštanja bavi se Pogonsko knjigovodstvo čiji je osnovni zadatak obračun troškova u cilju dobijanja tačne cene koštanja.

Tačnost cene koštanje je input za tačno vrednovanje zaliha i imovine preduzeća, ali i postizanje ciljanog poslovnog rezultata stvaranjem osnove za donošenje odluka o:

  • visini prodajne cene proizvoda;
  • stepenu potencijalnih popusta;
  • optimalnoj dužini serija;
  • mixu proizvoda u asortimanu;

Kalkulacija cene koštanja mora poštovati principe koji zahtevaju tačnost i blagovremenost, uskladjenost sa načinom poslovanja preduzeća, dokumentovanost kroz pregledne knjigovodstvene evidencije, a sve u cilju ekonomičnog poslovanja preduzeća.

Kalkulacija cene prema vremenu izrade može biti:

  • planska, predhodna;
  • međukalkulacija;
  • stvarna, naknadna;

Planska kalkulacija sastavlja se pre počinjanja proizvodnje i treba da pruži prethodni uvid u ekonomsku opravdanost određenog proizvoda.

Međukalkulacija predstavlja obračun cene koštanja u toku procesa proizvodnje zbog periodične kontrole i poređenja ostvarenih i planiranih troškova.

Stvarna kalkulacija vrši se po završetku proizvodnje odnosno po završenom proizvodnom ciklusu i na osnovu stvarno nastalih troškova.

Gotovi proizvodi mogu da se vode po planskoj ili stvarnoj ceni koštanja.

Po stvarnoj ceni koštanja zalihe gotovih proizvoda vode male, jednostavne proizvodnje ili preduzeća koja rade po porudžbini jer nije komplikovano rasporediti nastale troškove.

U najvećem broju slučajeva zalihe se vode po planskoj ceni jer nije moguće utvrditi stvarnu cenu za proizvode koji izlaze iz proizvodnje pre kraja meseca ili perioda, a računi i podaci za inderektne troškove su raspoloživi tek nakon kraja meseca ili perioda, na primer računi za struju, telefon, vodu, grejanje itd.

Na kraju obračunskog perioda radi se obačun troškova prizvodnje i raspored troškova, utvrdjivanje stvarne cene koštanja i obračun odstupanja planske od stvarne cene.

U cenu koštanja moraju biti uključeni sledeći troškovi:

    • standardni troškovi direktog materijala;
    • standardni troškovi direktnog rada;
    • posebni pojedinačni troškovi (ako se mogu direktno vezati za proizvode);
    • standardni opšti troškovi proizvodnje (opšti fiksni i opšti varijabilni troškovi) kao što su: troškovi amortizacije, troškovi električne energije, troškovi osvetljenja, troškovi vode itd.

Troškovi direktnog rada, posebni pojedinačni troškovi i opšti troškovi proizvodnje često se zajednički nazivaju troškovima konverzije, tako da cena koštanja predstalja zbir standardnih troškova direktnog materijala i standardnih troškova konverzije.

U cenu koštanja mogu biti uključeni i drugi troškovi pod uslovom da su neposredno izazvani proizvodnjom proizvoda, odnosno da se neposredno mogu vezati za dati proizvod. Na primer, pri pojedinačnim porudžbinama se troškovi projektovanja i razvoja mogu ukaljučiti u cenu koštanja.

Na cenu koštanja ne mogu se rasporediti troškovi koji se odnose na vanstandardnu potrošnju repromaterijala ili troškovi izazvani drugim neplaniranim poremećajima proizvodnog i ostalih procesa (odstupanje stvarnih od standardnih troškova-odstupanja po osnovu nedovoljne ekonomičnosti, efikasnosti, zaposlenosti, felera osnovnog materijala), troškovi skladištenja (sem troškova međufaznih skladišta, kada skladištenje predstavlja sastavni deo procesa proizvodnje), opšti troškovi uprave i opšti troškovi prodaje.

Pored sadržine, na visinu cene koštanja utiče odabrani tip kalkulacije i odabrani sistem obračuna troškova.

Odabrani tip kalkulacije određuje da li će u cenu koštanja biti uključeni puni troškovi, varijabilni troškovi ili samo pojedinačni troškovi.

Alociranja troškova se odnosi na alociranje indirektnih troškova na nosioce troškova.

Indirektnii troškovi predstavljaju troškove koji se ne mogu direktno vezati za nosioca troška, a odnose se na proizvodnju.

Nosioci troškova su najpre proizvodi, ali mogu biti i:

  • Službe, odeljenja u preduzeću, divizije (cost i profit centri);
  • Kupci;
  • Regioni;
  • Procesi i aktivnosti;

Rasporedjivanje troškova odnosno alokacija vrši se skladu sa Računovodstvenom politikom preduzeća.

Alociranje se može raditi uz pomoć tri metode:

  • Ključevi;
  • Mark up %;
  • ABC metode ili Activity based costing;

Prilikom alociranja toškova velika je odgovornost na izvršiocu da bude svestan trodimenzionalnosti ovog postupka, a koji mora obuhvatiti vrstu troška (plate, struja, voda, amortizacija itd), nosioca troška (proizvod, proces, kupac itd), i odgovarajuću metodu alokacije (ključevi, mark up ili ABC).

Prva metoda alokacije je korišćenje ključeva. Uzimaju se ključevi koji su najbliži konkretnom trošku, odnosno nosiocu troška. Ključevi mogu biti različiti: broj zaposlenih, broj proizvoda, površina m2, sati rada pogonskih mašina itd. Ne postoji univerzalni ključ za raspored svih troškove, ili nosioca troškova i uslovljen je tipom delatnosti i organizacijom proizvodnog procesa.

Alokacija putem Mark up % u doslovnom smislu znači paušalni procenat. Ovaj metod bi najbolje bio opisan na primeru krečenja stana (500eur za materijal i 20% za “ruke”).

Treći sistem je ABC metode ili Activity based costing koji je nastao je 90-ih godina prošlog veka. Po istraživanjima, oko 20% nemačkih kompanija koristi ABC .

Kod nas još nije zaživeo procesni pristup, a samim tim se ABC metod slabije ili gotovo ne koristi. Dodatno, ova metoda zahteva investiciju u novcu i vremenu kao i odgovarajući softwer. ABC metod je uvod u za optimizaciju poslovnih procesa. ABC alocira troškove na procese i izračunava cenu procesa. U sledećem koraku, troškovi procesa se se dalje alociraju na proizvode, kupce, regione itd.

Primer poredjenja dobijene cene koštanja u zavisnosti od metoda alokacije troškova

ABC metoda vs Metoda po ključu (učešće troškova rada) Proizvod A Proizvod B Ukupno za Proizvod A i Proizvod B
Troškovi materijala 300.00 300.00 600.00
Troškovi rada 80.00 320.00 400.00
% učešća troškova rada pojedinačnog proizvoda u ukupnim troškovima rada 20.00% 80.00%
Opšti troškovi 800.00 800.00
Broj aktivnosti u procesu 60.00 40.00 100.00
% učešća broja aktivnosti u procesu proizvodnje pojedinačnog proizvoda u ukupnom broju aktivnosti u proizvodnom procesu 60.00% 40.00%
Cena koštanja po osnovu metode po ključu (učešće troškova rada pojedinačnog proizvoda u ukupnim troškovima rada) 540.00 1,260.00
Troškovi materijala 300.00 300.00
Troškovi rada 80.00 320.00
Rasporedjeni opšti troškovi po ključu 160 640
Cena koštanja po osnovu ABC metode 860.00 960.00
Troškovi materijala 300.00 320.00
Troškovi rada 80.00 320.00
Rasporedjeni opšti troškovi po ABC metodu 480.00 320.00

 

U stvarnom poslovanju na postoji jednostavan pristup alokaciji. Veoma često se kombinuje sva tri načina, u zavisnosti od troškova, ciljeva, prodajnih targeta, ali i znanja, mogućnosti softwera, potreba preduzeća itd.

U novije metode obračuna, koje se redje koriste spadaju i:

  • Obračun troškova po operacijama koji predstavlja mešavinu postupaka iz pojedinačne i masovne proizvodnje i primenjuje se kod homogenih proizvoda, proizvodnih serija ili radnih naloga gde grupa proizvoda prolazi kroz isti niz povezanih operacija. Preporučuje se za tekstilnu industriju, prehrambenu indistruju, industriju rezervnih delova;
  • Odloženi obračun troškova predstavlja uprošćeni obračun po standardnim troškovima, kalkuliše se unazad i uz naknadnu alokaciju, primenjiv je kada nije potrebno detaljno praćenje stvarnih troškova za seriju operacija i ukoliko su se u predhodnom periodu pokazala samo neznatna odstupanja planske i stvarne cene;
  • Target costing koji u kalkulaciji uzima u obzir i pretpostavljenu ciljanu dobit i nastao je nemačkoj auto industriji;
  • Kaizen costing je nastao u japanskoj auto industriji teži kontinuiranom smanjenju troškova kroz unapredjenje radnih procesa;

Kalkulcija cene koštanja je ključni proces u funkcionisanju preduzeće jer ukoliko je podcenjena to direktno utiče na smanjenje dobiti preduzeća, a ukoliko je precenjena umanjuje šansu preduzeću da se dobro pozicionira u tržišnoj utakmici.

Poslednja izmena dana 17. aprila 2017. u 00:33


Biljana Lazarević

Rođena je 1977. godine, na Ekonomskom fakultetu, Univerziteta u Kragujevcu, diplomirala smer menadžment; Nakon toga završila brojne obuke iz oblasti kontrolinga, pisanja EU projekata, menadžmenta i prava. Radno iskustvo u privredi i bankarskom sektoru, u velikim multinacionalnim sistemima i kompanijama…… Saznaj više »