Osnovna sredstva obuhvataju poslovnu imovinu, materijalnu i nematerijalnu, koja se u poslovnom procesu koristi (troši) duže od godinu dana. Iako uložena u celosti u radni postupak, ova sredstva se ne troše odmah, već proizvode ekonomske koristi (proizvode i usluge) duži vremenski period. Njihova vrednost smanjuje se postepeno, sve dok ne postanu neupotrebljiva za rad, bilo da su fizički istrošena ili su tehnološki zatarela.

To su koncesije, patenti, licence, robne marke, softveri sa pravom korišćenja dužim od godinu dana (nematerijalna osnovna sredstva), zatim zemljište, građevinski objekti, postrojenja i oprema (materijalna osnovna sredstva).

Da bi nešto bilo tretirano kao osnovno sredstvo neophodno je da ispuni sledeće uslove:

  1. da se koristi duže od godina dana, i
  2. da je vrednosno značajno (šta je vredno a šta ne određuje svako pravno lice i preduzetnik u skladu sa specifičnostima i potrebama svog biznisa u okviru Pravilnika o računovodstvu).

Za većinu osnovnih sredstava jasno je da zadovoljavaju propisane kriterijume. Međutim, ponekad se jave i dileme. Za pravilnu knjigovodstvenu evidenciju važno je razdvojiti osnovna sredstva od alata i sitnog inventara. Alat i sitan inventar mogu se korisiti duži niz godina, ali nisu vrednosno značajni.

Na primer, privrednik je u Pravilniku o računovodstvu definisao da je prag razdvajanja osnovnih sredstava 65.000 dinara. Sredstva koja se koriste duži niz godina, a prilikom nabavke su koštala manje od 65.000 dinara tretiraju se kao sitan inventar i alat, a ne kao osnovna sredstva. Oprema čija je nabavna vrednost iznad definisane granice, smatraće se osnovnim sredstvom.

U čemu je razlika? Pa osnovna sredstva se troše duži niz godina, a za alat i sitan inventar se smatra da se potpuno troše stavljanjem u upotrebu. Osnovna sredstva podležu obračunu amortizacije, pa se svake godine u trošak poslovanja upisuje iznos amortizacije (smanjenje vrednosti) za tu godinu.

Vrednost alata i sitnog inventara upisuje se u trošak u punom iznosu odmah po stavljanju u upotrebu. Zašto tako – pa zbog ekonomičnosti samog knjigovodstva. Svaka obrada podataka u knjigovodstu treba da bude ekonomična, pa je besmisleno računati amortizaciju za sredstva koja imaju nisku vrednost, jer je vreme koje knjigovođa potroši da bi je obračunao skuplje od informacija koje na taj način dobija firma.

Pravilno razdvajanje važno je zato što, pored različitog obračuna troškova, osnovna sredstva imaju specifičnu proceduru nabavke i posebne evidencije u knjigovodstvu.

Prilikom nabavke osnovnog sredstva donosi se odgovarajuća odluka. U njoj se precizira koje osnovno sredstvo i iz kojih izvora će biti pribavljeno. Sve do stavljanja osnovnog sredstva u upotrebu, njegova vrednost evidentira se na kontu osnovnih sredstava u pripremi.

Konto tj račun je svojevrsna tabela u kojoj se beleže sve vrednosne promene na imovini preduzeća. On je jedan od osnovnih dokumenata u knjigovodstvu. Konto osnovnih sredstava je tabela u koju knjigovođa upisuje – knjiži – vrednosne promene na osnovnim sredstvima – nabavku, dogradnju, amortizaciju, prodaju, rashodovanje.

Na kontu osnovnih sredstava u pripremi, pored vrednosti osnovnog sredstva iz fakture dobavljaca, beleze se i svi troškovi vezani za osposobljavanje osnovnog sredstva za rad, kao što su montaža, podešavanje, programiranje, testiranje osnovnog sredstva, tako da uvećavaju vrednost samog sredstva. Od trenutka puštanja sredstva u upotrebu, vrednost se isknjižava sa ovog konta i prenosi na odgovarajući konto osnovnih sredstava u upotrebi. Konto osnovnih sredstava u pripremi naročito je važan kada se neko osnovno sredstvo pribavlja izgradnjom (na primer građevinska firma gradi objekat koji će koristiti kao sopstveni poslovni prostor).

Na kontima osnovnih sredstava u funkciji nalaze se sva osnovna sredstva koja se koriste u privrednom subjektu. Osnovna sredstva van funkcije vode se na posebnim kontima.

U okviru knjigovodstva vodi se i pojedinačna evidencija o osnovnim sredstvima. Svako sredstvo beleži se na posebnoj analitičkoj kartici, koje zajedno čine kartoteku osnovnih sredstava. Ona sadrži inventarski broj sredstva, naziv i opis sa bližim odrednicama, naziv dobavljača i broj računa po kome je sredstvo nabavljeno, nabavnu vrednost, korisni vek, kao i datum nabavke i datum stavljanja u upotrebu. Na poleđini kartice knjiže se vrednosne promene na sredstvu (nabavka, amortizacija, rashodovanje). Danas vecina firmi vodi ovu evidenciju u elektronskom obliku, i stampa je po potrebi.

Neobavezna evidencija koja sadrži podatke o tome gde se nalaze pojedina osnovna sredstva naziva se reversna knjiga i nju vode firme koje raspolažu većim brojem vrednih sredstava u želji da dokumentuju i prate kome su sredstva poverena.

Trošenje osnovnih sredstava obuhvata se amortizacijom. Amortizacija je postepeno otpisivanje vrednosti osnovnih sredstava, čija dinamika se određuje u firmi u skladu sa predviđanjem koliko godina će osnovno sredstvo biti ekonomski i tehnološki efikasno. Sredstva koja ne gube svoju vrednost korišćenjem, kao što je zemljište, ne podležu obračunu amortizacije (njihova vrednost se ne smanjuje upotrebom).

Osnovni razlog obračuna amortizacije je da se troškovi višegodišnje upotrebe nekog sredstva rasporede po tim godinama, a ne da se ceo iznos troška pripiše samo jednoj godini, što bi umanjilo rezultat poslovanja u toj godini. Na primer, prilikom nabavke radnog stola, direktor je procenio da će on biti korišćen tokom deset godina, nakon čega će biti zamenjen novim. To je dakle njegov korisni vek. Ukoliko će sto za deset godina izgubiti svoju vrednost, znači da on svake godine gubi jednu desetinu vrednosti ili 10%. Ovde smo koristili proporcionalni metod amortizacije – pretpostavili smo da se sto jednako troši svake godine. Pored nega, postoji i degresivni metod koji pretpostavlja da se sredstvo najviše troši u prvim godinama korišćenja.

Troskovi amortizacije u nekim firmama, narocito proizvodnim, su velika stavka u troskovima, pa nacin amortizacije moze znacajno da utice na finansijski rezultat na kraju godine. Kako bi sprecila malverzacije, drzava propisuje poseban postupak amortizacije koji se naziva poreska amortizacija. Samo trosak amortizacije dobijen ovim postupkom priznaje se prilikom obracuna dobiti kao poreske osnovice poreza na dobit.

Poslednja izmena dana 9. septembra 2017. u 15:33


Marija Đorđić

Rođena je 1984. godine u Beogradu. Završila je X gimnaziju. Na Ekonomskom fakultetu Univerziteta u Beogradu diplomirala je 2008. godine na smeru međunarodna ekonomija. Nakon nekoliko godina rada u spoljnotrgovinskom i IT sektoru, osniva Experta d.o.o, knjigovodstvenu agenciju koja uspešno…… Saznaj više »