Tema koja je u poslednjih nekoliko meseci često bila zastupljena u medijima je donošenje Zakona o zaštiti uzbunjivača, tj. šta će taj zakon propisivati, koja prava i na koji način će pružiti zakonsku zaštitu uzbunjivačima. Zakon o zaštiti uzbunjivača („Sl. glasnik RS“, br. 128/2014) je stupio na snagu 4. decembra 2014. godine, primenjuje se od 5. juna 2015. godine, a cilj mu je da uredi:

  • uzbunjivanje,
  • postupak uzbunjivanja,
  • prava uzbunjivača i
  • obaveze državnih i drugih organa, organizacija, pravnih i fizičkih lica u vezi sa uzbunjivanjem, kao i sva druga pitanja koja mogu biti od značaja za uzbunjivanje i zaštitu uzbunjivača.

Šta je uzbunjivanje?

Sama reč uzbunjivanje je prilično rogobatna i vrlo često unosi zabunu kod ljudi, u smislu šta zapravo znači sama reč. Naime, uzbunjivanje je otkrivanje informacije o kršenju propisa, kršenju ljudskih prava, vršenju javnog ovlašćenja protivno svrsi zbog koje je povereno, opasnosti po život, javno zdravlje, bezbednost, životnu sredinu, kao i radi sprečavanja štete velikih razmera. Uzbunjivač je fizičko lice koje izvrši uzbunjivanje u vezi sa svojim radnim angažovanjem, postupkom zapošljavanja, korišćenjem usluga državnih i drugih organa, nosilaca javnih ovlašćenja ili javnih službi, poslovnom saradnjom i pravom vlasništva na privrednom društvu. Dakle ono lice koje je time što je angažovano na nekim poslovima u prilici da sazna informacije koje se tiču kršenja propisa ili ljudskih prava i slično, i koje želi da na te informacije skrene pažnju onih koji o tome odlučuju ili same javnosti, uživa pravnu zaštitu koja mu je ovim zakonom data.

Šta zakon izričito zabranjuje?

Zakon izričito propisuje sledeće zabrane:

  • Zabranu sprečavanja uzbunjivanja
  • Zabranu preduzimanja štetne radnje
    Štetna radnja je svako činjenje ili nečinjenje u vezi sa uzbunjivanjem kojim se uzbunjivaču ugrožava ili povređuje pravo, odnosno kojim se to lice stavljaja u nepovoljniji položaj;
  • Zabranu zloupotrebe uzbunjivanja
    Naime, zloupotrebu uzbunjivanja vrši lice koje dostavi informaciju za koju je znalo da nije istinita, i/ili pored zahteva za postupanje u vezi sa informacijom kojom se vrši uzbunjivanje traži protivpravnu korist.
  • Zabranu stavljanja uzbunjivača u nepovoljniji položaj
    Poslodavac ne sme uzbunjivača da stavi u nepovoljniji položaj koji se odnosi na: zapošljavanje, sticanje svojstva pripravnika ili volontera, rad van radnog odnosa, obrazovanje, osposobljavanje ili stručno usavršavanje, napredovanje na poslu, ocenjivanje, sticanje ili gubitak zvanja, disciplinske mere i kazne, uslove rada, prestanak radnog odnosa, zaradu i druge naknade iz radnog odnosa, učešće u dobiti poslodavca, isplatu nagrade i otpremnine, raspoređivanje ili premeštaj na drugo radno mesto, nepreduzimanje mera radi zaštite zbog uznemiravanja od strane drugih lica, upućivanje na obavezne zdravstvene preglede ili upućivanje na preglede radi ocene radne sposobnosti.

Kako se vrši zaštita uzbunjivača?

Uzbunjivač ima zakonsko pravo na zaštitu ako izvrši uzbunjivanje, odnosno ako otkrije informaciju u roku od jedne godine od dana saznanja za izvršenu radnju zbog koje vrši uzbunjivanje, a najkasnije u roku od deset godina od dana izvršenja te radnje, ako bi u trenutku uzbunjivanja u istinitost te informacije poverovalo lice sa prosečnim znanjem i iskustvom kojim raspolaže i sam uzbunjivač.

Bitna odredba Zakona je član 10. koji propisuje zaštitu podataka o ličnosti, tako što je lice koje je ovlašćeno za prijem informacije dužno da štiti podatke o ličnosti uzbunjivača, odnosno podatke na osnovu kojih se može otkriti identitet uzbunjivača, osim ako se uzbunjivač ne saglasi sa otkrivanjem tih podataka. Jedino u slučaju da je u toku postupka neophodno da se otkrije identitet uzbunjivača, lice ovlašćeno za prijem informacije dužno je da o tome, a pre otkrivanja identiteta, obavesti uzbunjivača.

Zakon prepoznaje i definiše tri vrste uzbunjivanja:

1) Unutrašnje uzbunjivanje – otkrivanje informacije poslodavcu, koji je u tom slučaju dužan da zaštiti uzbunjivača od štetne radnje, ne otkrije identitet anonimnog uzbunjivača, svim radno angažovanim licima dostavi pisano obaveštenje o pravima propisanim ovim Zakonom, kao i da odredi lice ovlašćeno za prijem informacije i vođenje postupka u vezi sa uzbunjivanjem. Postupak unutrašnjeg uzbunjivanja započinje dostavljanjem informacije poslodavcu, koji je dužan da postupi po njoj bez odlaganja, a najkasnije u roku od 15 dana od dana prijema informacije.

Važno je napomenuti da Zakon propisuje obavezu poslodavca koji ima više od deset zaposlenih , da opštim aktom uredi postupak unutrašnjeg uzbunjivanja. Ovaj opšti akt treba da bude objavljen na vidnom mestu, dostupnom svakom radno angažovanom licu, kao i na internet stranici poslodavca ako postoje tehničke mogućnosti, i ne sme umanjiti obim prava ili uskratiti neko pravo uzbunjivaču koje je propisano Zakonom. Odredbe Pravilnika o postupku povodom unutrašnjeg uzbunjivanja moraju biti u skladu sa Zakonom o uzbunjivačima i Pravilnikom o načinu unutrašnjeg uzbunjivanja, načinu određivanja ovlašćenog lica kod poslodavca, kao i drugim pitanjima od značaja za unutrašnje uzbunjivanje kod poslodavca koji ima više od deset zaposlenih („Sl. glasnik RS“, br. 49/2015). Navedenim Pravilnkom su biliže propisani načini i uslovi ostvarivanja prava uzbunjivača, kao i dužnosti lica ovlašćenog za prijem informacije i vođenje postupka u vezi sa unutrašnjim uzbunjivanjem. Dostavljanje informacije licu ovlašćenom za prijem informacije i vođenje postupka u vezi sa unutrašnjim uzbunjivanjem, može se izvršiti pisano ili usmeno.
Pisano dostavljanje informacije: može se izvršiti neposrednom predajom pismena o informaciji u vezi sa unutrašnjim uzbunjivanjem, običnom ili preporučenom pošiljkom (pošiljke na kojima je označeno da se upućuju licu ovlašćenom za prijem informacije i vođenje postupka u vezi sa unutrašnjim uzbunjivanjem kod poslodavca ili na kojima je vidljivo na omotu da se radi o informaciji u vezi sa unutrašnjim uzbunjivanjem može da otvori samo lice ovlašćeno za prijem informacije i vođenje postupka u vezi sa unutrašnjim uzbunjivanjem), kao i elektronskom poštom.
Usmeno dostavljanje informacije: davanjem usmene izjave na zapisnik, povodom čije sadržine se može podneti prigovor.

Ukoliko se dostavljanje informacije vrši neposrednom predajom pismena ili usmeno, o informaciji u vezi sa unutrašnjim uzbunjivanjem se sastavlja potvrda o prijemu informacije u vezi sa unutrašnjim uzbunjivanjem, i to prilikom prijema pismena, odnosno prilikom uzimanja usmene izjave od uzbunjivača.

Ukoliko se dostavljanje pismena o informaciji vrši običnom ili preporučenom pošiljkom, odnosno elektronskom poštom, izdaje se potvrda o prijemu informacije u vezi sa unutrašnjim uzbunjivanjem. U tom slučaju se kao datum prijema kod preporučene pošiljke navodi datum predaje pošiljke pošti, a kod obične pošiljke datum prijema pošiljke kod poslodavca.

Ako je podnesak upućen elektronskom poštom, kao vreme podnošenja poslodavcu smatra se vreme koje je naznačeno u potvrdi o prijemu elektronske pošte.

Potvrda o prijemu informacije sadrži:

  • kratak opis činjeničnog stanja o informaciji u vezi sa unutrašnjim uzbunjivanjem;
  • vreme, mesto i način dostavljanja informacije u vezi sa unutrašnjim uzbunjivanjem;
  • broj i opis priloga podnetih uz informaciju o unutrašnjem uzbunjivanju;
  • podatke o tome da li uzbunjivač želi da podaci o njegovom identitetu ne budu otkriveni;
  • podatke o poslodavcu;
  • pečat poslodavca, ukoliko poslodavac koristi pečat s obzirom na član 25. stav 3. Zakona o privrednim društvima;
  • potpis lica ovlašćenog za prijem informacije i vođenje postupka u vezi sa unutrašnjim uzbunjivanjem.

Potvrda o prijemu informacije u vezi sa unutrašnjim uzbunjivanjem može sadržati potpis uzbunjivača i podatke o uzbunjivaču, ukoliko on to želi.

Po okončanju postupka sastavlja se Izveštaj o preduzetim radnjama u postupku o informaciji u vezi sa unutrašnjim uzbunjivanjem, predlažu mere radi otklanjanja uočenih nepravilnosti i posledica štetne radnje nastalih u vezi sa unutrašnjim uzbunjivanjem. Izveštaj se dostavlja poslodavcu i uzbunjivaču, a o Izveštaju se uzbunjivač može izjasniti.

Ukoliko poslodavac ne postupi na gore navedeni način, a zapošljava više od deset lica, Zakon propisuje prilično visoke kazne:

  • novčanom kaznom od 50.000 do 500.000 dinara kazniće se za prekršaj poslodavac – pravno lice,
  • novčanom kaznom od 10.000 do 100.000 dinara kazniće se odgovorno lice u pravnom licu, a
  • novčanom kaznom od 20.000 do 200.000 dinara kazniće se preduzetnik. 

2) Spoljašnje uzbunjivanje- otkrivanje informacije ovlašćenom organu.

Postupak spoljašnjeg uzbunjivanja započinje dostavljanjem informacije ovlašćenom organu, koji je dužan da postupi po informaciji u roku od 15 dana od dana prijema informacije. Ako se uzbunjivanje odnosi na lica radno angažovana u ovlašćenom organu, uzbunjivač će se obratiti rukovodiocu tog organa, a ako se uzbunjivanje odnosi na rukovodioca ovlašćenog organa, uzbunjivač će se obratiti rukovodiocu neposredno nadređenog organa. U slučaju da organ kome je dostavljena informacija nije nadležan za postupanje u vezi sa uzbunjivanjem, proslediće informaciju nadležnom organu .

3) Uzbunjivanje javnosti- otkrivanje informacije sredstvima javnog informisanja, putem interneta, na javnim skupovima ili na bilo koji drugi način kojim se obaveštenje može učiniti dostupnim javnosti.

Javnost se može uzbuniti, bez prethodnog obaveštavanja poslodavca ili ovlašćenog organa u slučaju neposredne opasnosti po život, javno zdravlje, bezbednost, životnu sredinu, od nastanka štete velikih razmera, odnosno ako postoji neposredna opasnost od uništenja dokaza.

Sudska zaštita uzbunjivača

Uzbunjivač prema kome je preduzeta štetna radnja u vezi sa uzbunjivanjem ima pravo na sudsku zaštitu, koje se ostvaruje podnošenjem tužbe za zaštitu u vezi sa uzbunjivanjem nadležnom sudu, a u roku od šest meseci od dana saznanja za preduzetu štetnu radnju, odnosno tri godine od dana kada je štetna radnja preduzeta. Postupak za sudsku zaštitu u vezi sa uzbunjivanjem je hitan. Tužbom se može zahtevati: utvrđenje da je prema uzbunjivaču preduzeta štetna radnja, zabrana vršenja i ponavljanja štetne radnje, uklanjanje posledica štetne radnje, naknada materijalne i nematerijalne štete, objavljivanje presude donete po tužbi podnetoj iz gore navedenih razloga u sredstvima javnog informisanja, a o trošku tuženog.

Vaša firma i uzbunjivači

Iako možda mislite da je Vaša firma mala, zakonom je propisana obaveza donošenja navedenih akata i obaveštavanja zaposlenih sa njihovim zakonskim pravima. U tom smislu, potrebno je da ispoštujete, ne samo slovo zakona, već i pravno uredite polje, na kojem se i Vi kao direktor ili vlasnik Vaše firme možete naći.

Poslednja izmena dana 6. oktobra 2015. u 16:54


Selena Marković

Selena Marković je rođena u Beogradu 1988. godine. Završila je gimnaziju “Hiljadu trista kaplara” u Ljigu i Pravni fakultet Univerziteta u Beogradu. U privrednom društvu Ptiček d.o.o. Beograd radi od početka 2015. godine. Angažovana je na izradi svih ugovora u…… Saznaj više »

Žarko Ptiček

Žarko Ptiček je rođen u Beogradu 1977. godine. Završio Prvu beogradsku gimnaziju i Pravni fakultet Univerziteta Union, član je Statutarne komisije RNIDS. Od 2000. do 2003. godine na Pravnom fakultetu Univerziteta u Beogradu bio administrator studentske računarske mreže sa zadacima…… Saznaj više »