Tokom ljudske istorije slavili su se raznorazni sveci, kraljevi, imendani, dok se najveći lični praznik – dan rođenja – ili nije znao ili nije spominjao. Sva je verovatnoća da, ukoliko u prošlom životu niste bili deo elite, ni vaša majka nije bila sigurna kog datuma ste se rodili. Čak i ukoliko bi on bio zabeležen, razlog je pre bio astrološke prirode nego slavljenje postojanja pojedinca jednom godišnje.

Iz današnje perspektive, veoma tužna okolnost. Istražujući ovu temu naišla sam na podatak da beleženje datuma rođenja u Evropi kreće negde u antičko doba. Zamalo da ovu informaciju ubacim u tekst, kada sam se setila da su roditelji naših roditelja živeli vekovima nakon Sokrata. Jednog dana pre sedamdeset godina moj deda je došao u Beograd da prijavi svoju novu boravišnu adresu. Žena sa druge strane šaltera ga je pitala za datum rođenja. Teško pitanje.

“Pa znam godinu.”

“Treba mi ceo datum.”

“Koji je danas datum?”

“6. mart”.”

“Danas mi je rođendan.”

Nije znao. Izmislio je sebi dan. Oženio se, dobio decu i unuke koji su ceo život slavili dedin rođendan 6. marta. I svi oni ne samo da su slavili svoj dan svake godine nego su na taj dan dobijali i poklone i tortu i svake godine na nju dodavali još jednu svećicu. Kako je došlo do toga?

Najstarije dokumentovane rođendanske torte pronađene su u spisima Herodota koji je opisivao mala slavlja Persijanaca tokom V veka pre nove ere. Sami Grci su tradiciju služenja torte na slavlju započeli u čast boginje Artemide, koja je između svojih zaduženja za lov, divljinu, rođenja i zaštitu devica u ranijim verovanjima bila zadužena i za Mesec. U to ime su antičke domaćice pripremale tortu u obliku punog meseca u koju su zabadale svećice kako bi poslasticu približile lunarnom predmetu obožavanja. Pojedina predanja govore i da je “duvanje svećica” imalo ritualne korene – nakon što izgovorite molitvu Artemidi, ugasite svoju svećicu i ponadate se da vas je čula, dim odlazi u nebesa sve do pravog Meseca.

Daleko u Kini, “duge nudle” su niz godina držale mesto današnje torte – za dug život. Tek sa širenjem zapadne kulture na planetarnom nivou su svećice stigle na Daleki istok. Isti taj zapad je tokom mračnog srednjeg veka zabranjivao svaku proslavu te vrste, smatrajući je paganskom i bogohulnom. Krajem XII veka katolička dogma pravi mali ustupak, ni ne sluteći tradiciju koju će izroditi. Novorođenčad po rođenju dobija svog sveca zaštitnika, na osnovu crkvenog kalendara i datuma rođenja, te deca najčešće dobijaju i imena po svecima na čiji su dan rođena. I eto prve verzije rođendana i imendana, u jednom. S tim što se u to vreme dan slavljenika nazivao “Danom sveca zaštitnika”. Dobar početak.

Trista godina kasnije, nemačke pekare su u cvatu. Popularnost stiču upravo srednjovekovnim marketinškim potezom – ponudom jednostavnih, ukusnih torti “za proslavu dečje prve godine”. Ko ne želi da valjano proslavi prvu godinu svog deteta? I tako počinje. Prvi rođendan postaje drugi, treći, četvrti…a prvi rođendani koji liče na denašnje zovu se “dečji praznici”. Uz to, svake godine se dodaje po jedna sveća, kao znak zahvalnosti što je dete još jednu godinu izguralo živo i zdravo.

Trebalo je da prođe dosta vremena i da svet protrese industrijska revolucija i delimično oslobađanje kriticizma crkve kako bi sastojci za pravu pravcatu rođendansku tortu postali dostupni, a stavovi slobodni za jednog prosečnog građanina. Šarena torta, svećice na njoj, aplauz i pesma ulaze u domove tek u XIX veku, prošavši pre toga sito i rešeto.

I eto nas danas. Sve je počelo sa slavljenjem svemira, utihnulo slavljenjem Isusa i opet se stidljivo rodilo, dozvoljavajući roditeljima da se raduju danu kada su dobili potomke i svakoj novoj godini koju su potomci preživeli. A opet, ima ljudi kojima je ova evolucija donela muke. Osim što svakakvim tretmanima ( i psihozama) pokušavamo da izbrišemo sve te rođendane iza nas, doprinosimo im im i društvenim normama (“Dama se ne pita za godine!”), ne računajući ono što su nam prošle godine donele, već odbrojavajući godine koje dolaze.

Poslednja izmena dana 27. januara 2017. u 22:55


Vanja Mlađenović

Vanja Mlađenović, rođena u Beogradu 1988. godine. Zvanično se bavi novinarstvom i marketingom, nezvanično pričama i muzikom. U slobodno vreme istražuje svet.